فصل ۲ از ۱۰
سالهای کبیسه
۸ دقیقه مطالعهبهروزرسانی
تشخیص سال کبیسه تنها بخش واقعا چالشبرانگیز تقویم شمسیه و بیشتر باگهایی که توی نرمافزارها میبینیم، ریشهشون دقیقا همینجاست.
قانون رسمی بر پایهٔ نجومه، نه فرمول ریاضی
پیوند به بخش قانون رسمی بر پایهٔ نجومه، نه فرمول ریاضیتقویم هجری شمسی هیچ فرمول ریاضی رسمیای نداره. قانون اصلیش نجومیه و میگه:
۱ فروردین روزیه که لحظهٔ اعتدال بهاری (تحویل سال) قبل از ظهر حقیقی به وقت نصفالنهار ۵۲٫۵ درجهٔ شرقی (نصفالنهار ساعت رسمی ایران، UTC+3:30) اتفاق بیفته. اگر تحویل سال بعد از ظهر باشه، فردای اون روز میشه ۱ فروردین.
سالی کبیسه محسوب میشه (یعنی ۳۶۶ روز داره و اسفندش ۳۰ روزهست) که فاصلهٔ نوروزش تا نوروز سال بعد ۳۶۶ روز بشه.
مرکز تقویم مؤسسهٔ ژئوفیزیک دانشگاه تهران وظیفهٔ این محاسبات نجومی و اعلام رسمی سالهای کبیسه رو بر عهده داره. این مرکز جدول کبیسههای سالهای ۱۲۰۶ تا ۱۴۹۸ رو منتشر کرده [۱] که نسخهٔ متنی اون توی فایل data/official/kabise-1206-1498.txt موجوده.
مثال واقعی: چرا سال ۱۴۰۳ کبیسه بود؟
پیوند به بخش مثال واقعی: چرا سال ۱۴۰۳ کبیسه بود؟| سال | لحظهٔ تحویل سال (به وقت ایران) | قبل از ظهر بود؟ | تاریخ نوروز (۱ فروردین) |
|---|---|---|---|
| ۱۴۰۳ | ۲۰ مارس ۲۰۲۴، ساعت ۰۶:۳۶ | بله | ۲۰ مارس ۲۰۲۴ |
| ۱۴۰۴ | ۲۰ مارس ۲۰۲۵، ساعت ۱۲:۳۱ | نه، بعد از ظهر | ۲۱ مارس ۲۰۲۵ |
| ۱۴۰۵ | ۲۰ مارس ۲۰۲۶، ساعت ۱۸:۱۵ | نه | ۲۱ مارس ۲۰۲۶ |
همونطور که میبینید، نوروز ۱۴۰۳ افتاد ۲۰ مارس ۲۰۲۴ و نوروز ۱۴۰۴ افتاد ۲۱ مارس ۲۰۲۵. فاصلهٔ این دو تا نوروز ۳۶۶ روزه، پس سال ۱۴۰۳ کبیسهست و ۳۰ اسفند ۱۴۰۳ (۲۰ مارس ۲۰۲۵) وجود داره. نکتهٔ جالب اینجاست که تحویل سال ۱۴۰۴ فقط حدود نیم ساعت بعد از ظهر اتفاق افتاد! برای همینه که هر فرمول تقریبیای که حتی چند دقیقه خطا داشته باشه، چنین سالهایی رو اشتباه تشخیص میده.
(زمانهای تحویل سال در جدول بالا با ابزار نجومی همین مخزن یعنی tools/calendar-data و دستور cargo run --release -- equinox 2024 2025 2026 حساب شدن که اختلافشون با ساعتهای اعلامشدهٔ رسمی کمتر از ۳۰ ثانیهست.)
الگوی کلی: ۸ کبیسه در هر ۳۳ سال
پیوند به بخش الگوی کلی: ۸ کبیسه در هر ۳۳ سالطول متوسط سال خورشیدی (فاصلهٔ دو اعتدال بهاری) حدود ۳۶۵٫۲۴۲۴ روزه. اگر توی هر ۳۳ سال، ۸ سال کبیسه داشته باشیم، میانگین طول سال میشه 365 + 8/33 = 365.2424… روز که دقت فوقالعادهای داره.
به همین خاطر، سالهای کبیسه معمولا ۴ سال یکبار تکرار میشن و تقریبا هر ۳۳ سال یکبار، فاصلهٔ دو کبیسه ۵ ساله میشه:
سالهای کبیسه از ۱۳۰۰ تا ۱۵۰۰:
1300 1304 1309 1313 1317 1321 1325 1329 1333 1337 1342 1346 1350 1354 1358
1362 1366 1370 1375 1379 1383 1387 1391 1395 1399 1403 1408 1412 1416 1420
1424 1428 1432 1436 1441 1445 1449 1453 1457 1461 1465 1469 1474 1478 1482
1486 1490 1494 1498فاصلههای ۵ ساله در این دو قرن: ۱۳۳۷ ← ۱۳۴۲، ۱۳۷۰ ← ۱۳۷۵، ۱۴۰۳ ← ۱۴۰۸، ۱۴۳۶ ← ۱۴۴۱ و ۱۴۶۹ ← ۱۴۷۴.
در کل بازهٔ سالهای ۱۱۷۸ تا ۳۰۰۰، ۳۸۶ تا فاصلهٔ چهارساله و ۵۵ تا فاصلهٔ پنجساله داریم (فهرست کامل: data/leap-years.txt).
فرمول ۳۳ ساله
پیوند به بخش فرمول ۳۳ سالهاین رابطهٔ ساده دقیقا همین الگوی ۳۳ ساله رو تولید میکنه:
leap(y) = ((25 × y + 11) mod 33) < 8 (mod = باقیماندهٔ کف، عددی بین ۰ تا ۳۲)این فرمول کبیسه بودن تمام سالهای ۱۱۷۸ تا ۱۵۰۱ رو درست تشخیص میده؛ یعنی همهٔ تاریخها از سال ۱۱۷۸ تا ۲۹ اسفند ۱۵۰۲ (۱۹ مارس ۲۱۲۴) با این فرمول کاملا دقیق درمیآد. اولین خطای این فرمول ساده در سال ۱۵۰۲ اتفاق میافته: فرمول میگه ۱۵۰۲ کبیسهست، ولی از نظر نجومی کبیسه یک سال عقب میافته و میره روی سال ۱۵۰۳. از اون به بعد هم هر چند وقت یکبار چنین اختلافی پیش میآد، چون چرخهٔ ۳۳ ساله (۳۶۵٫۲۴۲۴۲ روز) یه مقدار خیلی جزئی از سال واقعی بلندتره و به مرور زمان باعث جابهجایی لحظهٔ تحویل سال میشه.
جدول اصلاح استثناها (روزبه پورنادر، ۲۰۲۴)
پیوند به بخش جدول اصلاح استثناها (روزبه پورنادر، ۲۰۲۴)روزبه پورنادر نشون داد که توی کل بازهٔ سالهای ۱۱۷۸ تا ۳۰۰۰، تمام اختلافهای فرمول ۳۳ ساله با محاسبات نجومی دقیقا یک الگو دارن: فرمول سال y رو کبیسه اعلام میکنه، در حالی که کبیسهٔ واقعی سال y + 1 هست.
بنابراین با داشتن یک لیست از این ۷۸ سال استثنا، فرمول ۳۳ ساله کاملا اصلاح میشه:
1502 1601 1634 1667 1700 1733 1766 1799 1832 1865 1898 1931 1964 1997 2030 2059
2063 2096 2129 2158 2162 2191 2195 2224 2228 2257 2261 2290 2294 2323 2327 2356
2360 2389 2393 2422 2426 2455 2459 2488 2492 2521 2525 2554 2558 2587 2591 2620
2624 2653 2657 2686 2690 2719 2723 2748 2752 2756 2781 2785 2789 2818 2822 2847
2851 2855 2880 2884 2888 2913 2917 2921 2946 2950 2954 2979 2983 2987اگر y توی این لیست باشه: کبیسه نیست
وگرنه اگر y-1 توی لیست باشه: کبیسه است
در غیر این صورت: ((25 × y + 11) mod 33) < 8ما توی این مخزن همین لیست رو به شکل مستقل از روی کد نجومی استخراج کردیم (tools/calendar-data ← data/corrections.txt) و دقیقا به همین ۷۸ سال رسیدیم.
موتور ICU از نسخهٔ ۷۷٫۱ به بعد (در C/C++ و جاوا، و به تبع اون در مرورگرها، Node.js 24+، افزونهٔ intl در PHP و…) و همچنین ICU4X در زبان Rust دقیقا از همین الگوریتم استفاده میکنن. (نسخههای ICU 76.1 و قدیمیتر از همون فرمول سادهٔ ۳۳ ساله بدون جدول اصلاح استفاده میکنن که ما این موضوع رو روزبهروز برای کل سالهای ۱۱۷۸ تا ۳۰۰۰ در tools/icu-cross-check تست و تایید کردیم.)
این همون الگوریتمیه که ما توی این راهنما پیشنهاد میکنیم.
مقایسهٔ الگوریتمهای رایج در عمل
پیوند به بخش مقایسهٔ الگوریتمهای رایج در عمل| الگوریتم | بازهٔ دقیق بودن | کجا استفاده شده؟ | وضعیت |
|---|---|---|---|
| فرمول ۳۳ ساله + جدول اصلاح (پورنادر) | ۱۱۷۸ تا ۳۰۰۰ (۱۷۹۹ تا ۳۶۲۱ میلادی) | ICU ≥ 77.1، ICU4X، persiantools و کدهای این مخزن | ✅ بهترین و پیشنهادی |
| فرمول سادهٔ ۳۳ ساله | ۱۱۷۸ تا ۲۹ اسفند ۱۵۰۲ (مارس ۲۱۲۴) | ICU نسخههای ۵۰ تا ۷۶ | ✅ برای تاریخهای قبل از ۲۱۲۴ کاملا درسته |
| الگوریتم بورکوفسکی (۱۹۹۶) بر اساس جدول شکستهای چرخهٔ ۳۳ ساله | ۷۵۳ تا ۲۹ اسفند ۱۵۰۲ (مارس ۲۱۲۴) | jalaali-js و خانوادهٔ jalaali، jdatetime، moment-jalaali، date-fns-jalali، shamsi_date، morilog/jalali، go-jalaali |
✅ برای تاریخهای قبل از ۲۱۲۴ کاملا درسته |
PersianCalendar در .NET (جدول نجومی داخلی) |
تا ۲۹ اسفند ۱۵۳۵ (مارس ۲۱۵۷) | .NET Framework 4.6+ و .NET Core / .NET 5+ | ✅ برای تاریخهای قبل از ۲۱۵۷ کاملا درسته |
| چرخهٔ ۲۸۲۰ ساله (بیرشک) | فقط ۱۴۰۴ تا ۱۴۳۵ | پکیج پایتونی khayyam، کدهای قدیمی و خیلی از اسنیپتهای اینترنتی |
❌ برای ۱۴۰۳/۱۴۰۴، ۱۴۳۶/۱۴۳۷، ۱۴۶۹/۱۴۷۰ و… اشتباهه |
| جدول کبیسههای رسمی مرکز تقویم | سالهای موجود در جدول | اپلیکیشن اندرویدی «تقویم فارسی» (۱۳۰۴ تا ۱۴۹۸) | ✅ داخل بازهٔ جدول صددرصد دقیقه؛ خارج از اون نیاز به الگوریتم جایگزین داره |
| محاسبهٔ کامل نجومی | همهجا (در محدودهٔ دقت ΔT) | کتاب Calendrical Calculations، پروژهٔ roozbehp/persiancalendar و ابزار tools/calendar-data |
✅ مرجع اصلی حقیقت؛ اما سنگین، پیچیده و وابسته به اعداد اعشاری (Floating-point) |
تمام این نتایج حاصل تستهای عملی توی همین مخزن هستن؛ برای جزئیات بیشتر بخش زبانها و کتابخانهها و tools/library-evaluation رو ببینید.
چرا نباید سراغ چرخهٔ ۲۸۲۰ ساله برید؟
پیوند به بخش چرا نباید سراغ چرخهٔ ۲۸۲۰ ساله برید؟الگوریتم چرخهٔ ۲۸۲۰ ساله (پیشنهاد احمد بیرشک در دههٔ ۱۳۵۰) به دلایلی خیلی معروف شد و هنوز توی کتابهای قدیمی، کدهای کپیشده از اینترنت و بعضی کتابخونهها دیده میشه. اما این چرخه، تقویم رسمی کشور نیست و همین الان با تقویم واقعی اختلاف داره:
| سال | تقویم رسمی (نجومی) | خروجی چرخهٔ ۲۸۲۰ ساله |
|---|---|---|
| ۱۴۰۳ | کبیسه (۳۰ اسفند ۱۴۰۳ = ۲۰ مارس ۲۰۲۵) | سال عادی (۲۹ روزه) |
| ۱۴۰۴ | سال عادی (نوروز = ۲۱ مارس ۲۰۲۵) | کبیسه (نوروز = ۲۰ مارس ۲۰۲۵) |
هر برنامهای که از چرخهٔ ۲۸۲۰ ساله استفاده کنه، تمام تاریخهای بین ۲۰ مارس ۲۰۲۵ تا ۲۰ مارس ۲۰۲۶ (کل سال ۱۴۰۴) رو یک روز اشتباه نشون میده! مثلا کتابخونهٔ پایتونی khayyam (نسخهٔ 3.0.17) دقیقا همین مشکل رو داره.
تا چه سالی در آینده میشه تقویم رو با قطعیت پیشبینی کرد؟
پیوند به بخش تا چه سالی در آینده میشه تقویم رو با قطعیت پیشبینی کرد؟محاسبات نجومی به پارامتری به اسم ΔT وابستهست (اختلاف بین زمان مبتنی بر چرخش زمین و زمان اتمی یکنواخت). چون سرعت چرخش زمین نوسانهای ریز و غیرقابلپیشبینی داره، نمیشه ΔT رو برای چند قرن بعد با دقت ثانیهای پیشبینی کرد. بنابراین حتی دقیقترین محاسبهٔ نجومی برای سالی مثل ۲۵۰۰ شمسی هم یک «پیشبینی» محسوب میشه. در عمل:
- بازهٔ ۱۳۰۰ تا ۱۵۰۰: تمام الگوریتمهای استاندارد با همدیگه و با جدول رسمی مرکز تقویم مو به مو یکی هستن. خیالتون کاملا راحت باشه.
- از ۳۰ اسفند ۱۵۰۲ (۲۰ مارس ۲۱۲۴) به بعد: فقط الگوریتم «فرمول ۳۳ ساله + جدول اصلاح» با محاسبات کامل نجومی منطبق میمونه.
- سالهای مرزی و لبمرز: در بعضی سالهای آینده، لحظهٔ تحویل سال خیلی نزدیک به ظهر (ساعت ۱۲:۰۰) میافته؛ مثلا در سال ۱۵۳۶ فقط ۳۱ ثانیه، در سالهای ۲۰۲۷ و ۲۰۹۳ حدود ۴۰ ثانیه، و در سال ۲۵۸۴ فقط ۶ ثانیه با ظهر فاصله داره! توی این سالهای خاص، مدلهای نجومی مختلف ممکنه با هم اختلاف نظر داشته باشن (دلیل اختلاف تقویم داخلی .NET در سال ۱۵۳۵ هم دقیقا همینه؛ فهرست کامل سالهای لبمرز). کبیسههای قرنهای دور رو به چشم بهترین پیشبینی فعلی ببینید.
- بعد از سال ۳۰۰۰: هیچ مدلی نمیتونه دقت نجومی رو تضمین کنه؛ بهتره بازهٔ پشتیبانی نرمافزارتون رو مشخص و مستند کنید.