پرش به محتوای اصلی
فهرست مطالب

فصل ۱ از ۱۰

مبانی تقویم

۵ دقیقه مطالعهبه‌روزرسانی

تقویم رسمی ایران (و همچنین تقویم افغانستان، البته با نام ماه‌های متفاوت) اسم‌های مختلفی داره که همه‌شون به یک تقویم اشاره می‌کنن:

نام کجا به چشمتون می‌خوره؟
هجری شمسی (Solar Hijri) نام رسمی و علمی؛ به شکل خلاصه ه‍.ش و در انگلیسی SH یا AP نوشته می‌شه
تقویم فارسی (Persian calendar) توی استانداردهای CLDR، ‏ICU و یونیکد با شناسهٔ persian (مثل fa-IR-u-ca-persian)
جلالی (Jalali / Jalaali) توی اسم خیلی از کتابخونه‌های برنامه‌نویسی: jalaali-js، jdatetime، morilog/jalali و…
شمسی / خورشیدی مکالمات و استفاده‌های روزمره
تقویم ایرانی (Iranian calendar) ویکی‌پدیا و مقاله‌های عمومی

از نظر تاریخی و دقیق، تقویم «جلالی» قرن پنجم هجری (کار خیام و همکارانش) با تقویم «هجری شمسی» امروزی تفاوت‌هایی داره؛ اما توی دنیای نرم‌افزار این اسم‌ها رو به جای همدیگه برای تقویم امروزی به کار می‌برن و ما هم توی این راهنما همین کار رو می‌کنیم.

توی این تقویم هم مثل تقویم هجری قمری، سال‌ها از هجرت پیامبر اسلام شمرده می‌شن؛ با این تفاوت که سال‌ها خورشیدی هستن و مثل تقویم میلادی همیشه با فصل‌های سال هماهنگ می‌مونن.

  • سال ۱ هجری شمسی در مارس ۶۲۲ میلادی شروع شد.
  • بنابراین سال شمسی ≈ سال میلادی − ۶۲۱ (از نوروز تا آخر دسامبر) و سال میلادی − ۶۲۲ (از اول ژانویه تا نوروز) هست.
  • مثال: سال ۱۴۰۴ شمسی از ۲۱ مارس ۲۰۲۵ شروع شد و تا ۲۰ مارس ۲۰۲۶ ادامه داشت.

نرم‌افزارها معمولا به سال‌های قبل از ۱۳۰۰ شمسی کاری ندارن؛ برای اطلاعات بیشتر بخش به چه بازه‌ای می‌شه اعتماد کرد؟ رو ببینید.

  • سال با نوروز (۱ فروردین)، یعنی روز اعتدال بهاری شروع می‌شه. توی تقویم میلادی، نوروز همیشه می‌افته به ۲۰، ۲۱ یا ۲۲ مارس (مثلا در بازهٔ ۲۰۰ سالهٔ ۱۳۰۰ تا ۱۵۰۰: ۱۳۳ بار ۲۱ مارس، ۵۶ بار ۲۰ مارس و ۱۲ بار ۲۲ مارس بوده).
  • سال عادی ۳۶۵ روز و سال کبیسه ۳۶۶ روزه. دقت کنید که کبیسه‌ها همیشه و بدون استثنا هر چهار سال یک‌بار نیستن؛ جزئیاتش رو توی بخش سال‌های کبیسه بخونید.

از وقتی قانون ۱۱ فروردین ۱۳۰۴ تصویب شد [۱]، طول ماه‌های سال کاملا ثابته: ۶ ماه اول ۳۱ روزه، ۵ ماه بعدی ۳۰ روزه و ماه آخر ۲۹ روزه‌ست (که در سال کبیسه ۳۰ روزه می‌شه). علت اینکه نیمهٔ اول سال (بهار و تابستان) بلندتره اینه که زمین در این بخش از مدار خودش کمی دورتر از خورشیده و آهسته‌تر حرکت می‌کنه؛ برای همین طول می‌کشه تا از این شش برج رد بشه.

# نام نگارش انگلیسی (CLDR) تعداد روز روز اول ماه در ۱۴۰۴ دری (افغانستان) پشتو
۱ فروردین Farvardin ۳۱ 2025-03-21 حمل وری
۲ اردیبهشت Ordibehesht ۳۱ 2025-04-21 ثور غویی
۳ خرداد Khordad ۳۱ 2025-05-22 جوزا غبرگولی
۴ تیر Tir ۳۱ 2025-06-22 سرطان چنگاښ
۵ مرداد Mordad ۳۱ 2025-07-23 اسد زمری
۶ شهریور Shahrivar ۳۱ 2025-08-23 سنبله وږی
۷ مهر Mehr ۳۰ 2025-09-23 میزان تله
۸ آبان Aban ۳۰ 2025-10-23 عقرب لړم
۹ آذر Azar ۳۰ 2025-11-22 قوس لیندۍ
۱۰ دی Dey ۳۰ 2025-12-22 جدی مرغومی
۱۱ بهمن Bahman ۳۰ 2026-01-21 دلو سلواغه
۱۲ اسفند Esfand ۲۹ / ۳۰ 2026-02-20 حوت کب

نام ماه‌ها و روزهای هفته به زبان‌های دیگه رو می‌تونید توی فایل data/locale-names.json (که از CLDR استخراج شده) پیدا کنید. همچنین بخش بومی‌سازی رو ببینید.

چند ویژگی خیلی خوب که ثابت بودن طول ماه‌ها به ما می‌ده:

  • برای تبدیل «روز چندم سال» به ماه و روز، نیازی به جدول و آرایه نداریم: روزهای ۱ تا ۱۸۶ می‌افتن توی ماه‌های ۱ تا ۶ (هرکدوم ۳۱ روزه) و روزهای ۱۸۷ تا ۳۶۵/۳۶۶ هم می‌افتن توی ماه‌های ۷ تا ۱۲.
  • هر ماه شمسی تقریبا هر سال در یک تاریخ ثابت میلادی (حداکثر با یک روز جابه‌جایی) شروع می‌شه.
  • فصل‌ها دقیقا با ماه‌ها منطبق هستن: ماه‌های ۱ تا ۳ بهار، ۴ تا ۶ تابستان، ۷ تا ۹ پاییز، و ۱۰ تا ۱۲ زمستان.
شماره* نام نگارش انگلیسی معادل انگلیسی
۰ شنبه Shanbeh Saturday
۱ یکشنبه Yekshanbeh Sunday
۲ دوشنبه Doshanbeh Monday
۳ سه‌شنبه Seshanbeh Tuesday
۴ چهارشنبه Chaharshanbeh Wednesday
۵ پنجشنبه Panjshanbeh Thursday
۶ جمعه Jomeh Friday

* این شماره‌گذاری در تمام پیاده‌سازی‌های این مخزن استفاده شده است.

  • هفته از شنبه شروع می‌شه. استاندارد CLDR هم همین رو برمی‌گردونه: خروجی new Intl.Locale('fa-IR').getWeekInfo() برابر با { firstDay: 6, weekend: [5] } هست (توی استاندارد ISO عدد ۶ یعنی شنبه و ۵ یعنی جمعه).
  • تعطیل رسمی آخر هفته جمعه است و خیلی از سازمان‌ها و شرکت‌ها پنجشنبه‌ها هم تعطیل هستن. پیشنهاد می‌کنیم روزهای تعطیل آخر هفته رو توی کدهاتون هاردکد نکنید و قابل تنظیم بذارید.
  • توی کلمهٔ «سه‌شنبه» یک نیم‌فاصله (ZWNJ با کد U+200C) وجود داره؛ بدون نیم‌فاصله، شکل کلمه به هم می‌ریزه.
  • روز هفته به نوع تقویم ربطی نداره. همیشه اون رو از روی شمارهٔ روز (مثل JDN یا تعداد روزهای گذشته از ۱۹۷۰) حساب کنید، نه از روی سال و ماه و روز شمسی.

تاریخچهٔ کوتاه (چیزهایی که یک برنامه‌نویس باید بدونه)

پیوند به بخش تاریخچهٔ کوتاه (چیزهایی که یک برنامه‌نویس باید بدونه)
دوره چه اتفاقی افتاد؟ چرا توی برنامه‌نویسی مهمه؟
۱۰۷۹ میلادی اصلاح تقویم جلالی (خیام و همکاران): قرار دادن اول سال در لحظهٔ اعتدال بهاری دلیل نام‌گذاری «جلالی»
پیش از ۱۳۰۴ سال با اعتدال بهاری شروع می‌شد، اما ماه‌ها برجی بودن و طولشون بین ۲۹ تا ۳۲ روز تغییر می‌کرد؛ گاهی هم از تقویم قمری استفاده می‌شد تاریخ اسناد قدیمی (قبل از ۱۳۰۴) رو نمی‌شه با فرمول طول ماه‌های امروزی تبدیل کرد
۱۳۰۴ تصویب قانون ۱۱ فروردین ۱۳۰۴: رسمی شدن نام‌های فارسی ماه‌ها و ثابت شدن طول ماه‌ها (۶ تا ۳۱ روزه، ۵ تا ۳۰ روزه و ۲۹/۳۰ روزه) نقطهٔ شروع تقویم استانداردی که امروز توی نرم‌افزارها پیاده‌سازی می‌کنیم
۱۳۵۵ تا ۱۳۵۷ تغییر موقت مبدأ تقویم به «شاهنشاهی» (سال ۱۳۵۵ شد ۲۵۳۵) [۲] [۳] توی اسناد اون سال‌ها ممکنه به سال‌های ۲۵۳۵ تا ۲۵۳۷ بربخورید
امروز تقویم رسمی توسط مرکز تقویم مؤسسهٔ ژئوفیزیک دانشگاه تهران و با محاسبهٔ نجومی استخراج می‌شه مرجع رسمی سال‌های کبیسه و تعطیلات کشور

افغانستان هم دقیقا از همین ساختار سال و همین کبیسه‌ها استفاده می‌کنه، فقط نام ماه‌هاش به زبان دری و پشتو متفاوته (طبق جدول بالا).

  • میلادی: هر تاریخ شمسی دقیقا متناظر با یک تاریخ میلادیه؛ برای تبدیلشون به هم فقط کافیه تعداد روزها رو از یک مبدأ مشترک بشماریم (الگوریتم).
  • هجری قمری: یک تقویم کاملا متفاوت و مبتنی بر ماهه که در ایران برای مناسبت‌ها و تعطیلات مذهبی استفاده می‌شه. چون شروع ماه‌های قمری در ایران به رؤیت هلال بستگی داره، نمی‌شه اون رو از سال‌ها قبل با فرمول ریاضی صددرصد دقیق حساب کرد. توضیحات بیشتر رو در بخش تعطیلات ببینید.